Ko te mea e kiia nei ko te panga kōrero he kēmu panga e tapahi ana i te pikitia katoa kia maha ngā wāhanga, ka whakararuraru i te raupapa, ā, ka huihui anō kia rite ki te pikitia taketake.
I te rautau tuatahi BC, i Haina tētahi panga panga, e mōhiotia ana ko te tangram. E whakapono ana ētahi koinei hoki te panga panga tawhito rawa atu o te hītori o te tangata.
I whānau mai te tikanga hou o te panga kōrero i Ingarangi me Parani i te tekau tau atu i 1860.
I te tau 1762, i puta he hiahia nui ki tētahi kaihoko mapi i Parani, ko Dima tōna ingoa, ki te tapahi i tētahi mapi kia maha ngā wāhanga, ā, ka hangaia hei panga mō te hoko. Nā reira, he maha ngā wā i nui ake ai te nui o ngā hoko i te mapi katoa.
I taua tau anō i Peretānia, i hangaia e te kaimahi tā, e John Spilsbury, te panga panga hei whakangahau, koinei hoki te panga panga tuatahi o ēnei rā. Ko tana tīmatanga ko te mapi anō hoki. I whakapirihia e ia tētahi kape o te mapi o Peretānia ki runga i te tēpu, kātahi ka tapahia te mapi kia iti ki te taha o ia wāhi, kātahi ka whakamararatia kia oti i te tangata. He whakaaro pai tēnei e taea ai te kawe mai i ngā hua nui, engari kāore he wāhi a Spilsbury ki te kite i tana mea hou e rongonui ana nā te mea i mate ia i te 29 noa o ōna tau.
I te tekau tau atu i 1880, ka tīmata ngā panga ki te wehe atu i ngā here o ngā mapi, ā, ka tāpirihia atu he maha ngā kaupapa hītori.
I te tau 1787, i whakaputa a William Darton, he tangata Ingarihi, i tētahi panga e whakaatu ana i ngā whakaahua o ngā kīngi katoa o Ingarangi, mai i a William te Kaipahua ki a George III. He mārama he mahi mātauranga tā tēnei panga, nā te mea me rapu tuatahi koe i te raupapa o ngā kīngi e whai ake nei.
I te tau 1789, nā John Wallis, he tangata Ingarihi, i hanga te panga whenua, ā, koinei te kaupapa matua o te ao panga i muri mai.
Heoi, i ēnei tekau tau, he kēmu tonu te panga mō te hunga whai rawa, ā, kāore e taea te rongonui i waenga i te iwi noa. He tino māmā te take: He raruraru hangarau. Kāore i taea te hanga papatipu mīhini, me tuhi ā-ringa, me tae, me tapahi. Nā te utu nui o tēnei tukanga uaua ka rite te utu o te panga ki te utu o ngā kaimahi noa mō te marama kotahi.
Tae noa ki te tīmatanga o te rautau 19, kua piki haere te hangarau, ā, kua tutuki te hanga ahumahi nui mō ngā panga panga. Kua huri aua panga nunui hei wā o mua, kua whakakapia ki ngā wahi māmā. I te tau 1840, ka tīmata ngā kaihanga Tiamana me Wīwī ki te whakamahi i te mīhini tuitui hei tapahi i te panga. Mō ngā rauemi, i whakakapia te pepa rakau mārō e te kōkī me te kātene, ā, kua tino heke te utu. Mā tēnei, he tino rongonui ngā panga panga, ā, ka taea te whakamahi e ngā momo akomanga rerekē.
Ka taea hoki te whakamahi i ngā panga mō te whakatairanga tōrangapū. I te Pakanga Tuatahi o te Ao, i pai ngā taha e rua ki te whakamahi i ngā panga hei whakaatu i te toa me te manawanui o ā rātou hōia. Ae, ki te hiahia koe ki te whakatutuki i te hua, me whai tonu koe i ngā kaupapa o nāianei. Ki te hiahia koe ki te whai tonu i ngā kaupapa o nāianei, me hanga wawe e koe te panga, ka tino kino te kounga me te iti o te utu. Engari ahakoa pēhea, i taua wā, ko te panga he huarahi rongonui i rite tonu ki ngā nūpepa me ngā teihana reo irirangi.
Ahakoa i te wā o te Paheketanga Nui i muri i te raruraru ōhanga o te tau 1929, i rongonui tonu ngā panga. I taua wā, ka taea e ngā Amerikana te hoko i tētahi panga e 300 ngā wahi i runga i ngā toa nūpepa mō te 25 hēneti, ā, ka taea e rātou te wareware i ngā uauatanga o te ao mā roto i te panga.
Wā tuku: Whiringa-ā-rangi 22-2022



