Sözde yapboz, resmin tamamını birçok parçaya bölen, sırayı bozan ve orijinal resmi yeniden bir araya getiren bir bulmaca oyunudur.
Çin'de MÖ 1. yüzyıldan itibaren, tangram olarak da bilinen bir yapboz oyunu vardı. Bazı kişiler bunun insanlık tarihinin en eski yapbozu olduğuna inanıyor.
Modern anlamdaki yapboz, 1860'larda İngiltere ve Fransa'da doğmuştur.
1762'de Fransa'da Dima adında bir harita satıcısı, bir haritayı birçok parçaya bölüp bir yapboz haline getirip satma fikrine kapıldı. Sonuç olarak, satış hacmi haritanın tamamının satışından onlarca kat daha fazla oldu.
Aynı yıl Britanya'da, matbaa işçisi John Spilsbury, eğlence amacıyla yapbozu icat etti; bu aynı zamanda en eski modern yapboz örneğidir. Onun da başlangıç noktası haritaydı. Britanya haritasının bir kopyasını masaya yapıştırdı, haritayı her alanın kenarından küçük parçalara ayırdı ve ardından insanların tamamlaması için etrafa dağıttı. Bu açıkça büyük karlar getirebilecek iyi bir fikirdi, ancak Spilsbury icadının popüler hale geldiğini görme şansına sahip olamadı çünkü sadece 29 yaşında öldü.
1880'lerde bulmacalar haritaların sınırlamalarından kurtulmaya başladı ve birçok tarihi temayı bünyesine kattı.
1787'de İngiliz William Darton, Fatih William'dan III. George'a kadar tüm İngiliz krallarının portrelerini içeren bir yapboz yayınladı. Bu yapbozun açıkça eğitici bir işlevi var, çünkü önce kralların ardışık sırasını bulmanız gerekiyor.
1789'da İngiliz John Wallis, manzara temalı bulmacayı icat etti ve bu tema, sonraki bulmaca dünyasında en yaygın tema haline geldi.
Ancak, bu on yıllar boyunca yapboz her zaman zenginlerin oyunu olmuştur ve sıradan insanlar arasında yaygınlaşamamıştır. Bunun nedeni çok basittir: Teknik sorunlar vardır. Seri mekanize üretim yapmak imkansızdı, elle çizilmesi, renklendirilmesi ve kesilmesi gerekiyordu. Bu karmaşık sürecin yüksek maliyeti, bir yapbozun fiyatının sıradan işçilerin bir aylık maaşına denk gelmesine neden oluyordu.
19. yüzyılın başlarına kadar, teknolojik bir sıçrama yaşandı ve yapbozların büyük ölçekli endüstriyel üretimi gerçekleştirildi. O hantal yapbozlar geçmişte kaldı ve yerini hafif parçalara bıraktı. 1840'larda Alman ve Fransız üreticiler yapbozları kesmek için dikiş makinesini kullanmaya başladılar. Malzeme açısından, sert ağaç levhaların yerini mantar ve karton aldı ve maliyet önemli ölçüde düştü. Bu şekilde, yapbozlar gerçekten popüler hale geldi ve farklı sınıflar tarafından tüketilebilir hale geldi.
Bulmacalar siyasi propaganda için de kullanılabilir. Birinci Dünya Savaşı sırasında, savaşan her iki taraf da kendi askerlerinin cesaretini ve azmini göstermek için bulmacaları kullanmayı severdi. Elbette, bu etkiyi elde etmek için güncel olaylara ayak uydurmak gerekir. Güncel olaylara ayak uydurmak için bulmacayı hızlı bir şekilde yapmak gerekir ki bu da kalitesinin çok düşük ve fiyatının çok az olmasına neden olur. Ama her neyse, o zamanlar bulmaca, gazeteler ve radyo istasyonlarıyla aynı tempoda ilerleyen bir tanıtım yöntemiydi.
1929 ekonomik krizinden sonraki Büyük Buhran döneminde bile yapbozlar hâlâ popülerdi. O zamanlar Amerikalılar, gazete bayilerinden 25 sente 300 parçalık bir yapboz alabiliyor ve yapboz sayesinde hayatın zorluklarını unutabiliyorlardı.
Yayın tarihi: 22 Kasım 2022
